Çocuk ve ergenlerde ruhsal travma, bireyin kaldıramadığı veya güvenlik duygusunu zedeleyen deneyimler sonrasında oluşabilen duygusal ve psikolojik etkileri ifade eder. Çocuklarda travma, her çocukta farklı şekilde ortaya çıkabilir. Aynı olayı yaşayan çocukların verdikleri tepkiler de değişebilir. Yaş, gelişimsel özellikler, yaşanan olaylar ve çevresinden gördükleri; verilen tepkileri etkileyebilir.
Travmatik bir yaşantı ile çocuklarda travma sonrası stres bozukluğu tanısını birbirinden ayırmak gerekir. Bir çocuk ağır veya travmatik bir olay yaşayabilir ve sonrasında çeşitli stres tepkileri gösterebilir. Ancak bu durum doğrudan çocuklarda TSSB geliştiği anlamına gelmez. Benzer şekilde her yaşanan kötü olay tepkileri de direkt psikolojik travma olarak değerlendirilmemelidir.
Çocuklarda psikolojik travma, tek bir olay sonucu meydana gelmeyebilir. Kimi çocuk bir anlık olaydan fazla etkilenebilir, kimi çocuk ise hayatında uzun süre yer alan şartlardan etkilenebilir. Çocuğun yaşadığı olayla birlikte, olayı nasıl yorumladığı ve içselleştirdiği de travmayı şekillendiren durumlardan biridir. Çocuklarda ruhsal travmaya yol açabilecek yaşantı örnekleri şu şekilde olabilir:
Bunların yanında güvenlik duygusunu etkileyen yaşantılar da bazı çocuklarda zorlayıcı sonuçlar doğurabilir. Ancak önemli bir nokta vardır: Her kayıp, ayrılık, korku veya stres yaratan olay, çocukluk travması şeklinde tanımlanmamalıdır. Çocuklar, birçok zorlayıcı yaşam deneyiminden uygun destekle ve zaman içinde uyum sağlayarak çıkabilir. Bir yaşantının çocuk üzerindeki etkisi kişisel ve gelişimsel açıdan değerlendirilmelidir.
Travmatik veya yoğun stres yaratan bir olaydan sonra çocuklarda travma belirtileri farklı alanlarda görülebilir. Bu değişiklikler tek başına belirli bir tanının göstergesi değildir. Belirtilerin sıklığı, derecesi ve çocuğun günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği değerlendirmede önem taşır.
NIMH, travmatik olayların ardından çocuk ve ergenlerde farklı davranışların görülebileceğini belirtmektedir. Uyku sorunları, baş veya karın ağrıları, odakta zorlanma ve duygusal değişimler bunlar arasında yer alabilir. Bazı çocuklarda şu değişiklikler görülebilir:
Çocuklarda travma tepkilerinin kaynağı farklı psikolojik nedenler de olabilir. Bu nedenle yalnızca bir belirtiye bakarak çocukta travma olduğu ya da çocuklarda travma sonrası stres geliştiği sonucuna varmak doğru değildir. Stresin nedenlerini öğrenmek daha sağlıklı bir sonuç verebilir.
Çocukların olayları anlama ve duygularını ifade etme şekilleri yaşlarına göre değişir. Bu nedenle çocuklarda travma belirtileri her gelişim zamanında aynı olmayabilir.
Küçük çocuklar yaşadıkları duyguları sözel olarak açıklamakta zorlanabilir. Bu yüzden tepkiler daha çok davranışlar ve oyunlar üzerinden fark edilebilir. Örneğin daha önce kazanılmış bazı becerilerde geçici gerileme görülebilir. Bazı okul öncesi çocuklarda ayrılma kaygısı, ebeveyne daha fazla yakın olma isteği veya oyun davranışlarında değişiklik görülebilir. Uyku düzeninde değişimler ve korkunun artması gibi davranışlar da ortaya çıkabilir. Çocuk, oyun oynarken etkilendiği olayı canlandırabilir. Bu tarz durumlar ciddiyetle gözlemlenmelidir.
Okul çağındaki çocuklar yaşadıklarını daha ayrıntılı düşünebilir. Bu dönemde okul başarısında değişiklik, dikkat sorunları veya arkadaş ilişkilerinde güçlük yaşanabilir. Bazı çocuklar olay hakkında konuşmak isterken bazıları konuşmaktan kaçınabilir. Çocuklarda travma sonrası stres; bazı durumlarda korku, huzursuzluk veya olayın yeniden yaşamaktan korkma gibi düşüncelerle ilişkilendirilebilir.
Ergenlerde travma, duygusal ve davranışsal olarak çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir. Ergenler, yaşadıkları olayları daha karmaşık biçimde değerlendirebilir. Bazıları kendi içine dönebilir, bazıları ise öfke ve huzursuzluk yaşayabilir.
Ergenlerde travma belirtileri arasında sosyal ilişkilerden uzaklaşma, okul sorunları, yoğun öfke, uyku düzeninin bozulması veya bazı riskli davranışlarda artış görülebilir. Ergenin davranışındaki ani ve belirgin değişimlerin nedenini anlamak için tek bir açıklamaya odaklanmak yerine genel bir değerlendirme yapmak daha sağlıklıdır.
Çocuklarda travma, bazı durumlarda çocuğun günlük hayattaki rutinlerini etkileyebilir. Uyku, beslenme, okul yaşamı, oyun, arkadaş ve aile ilişkileri bu süreçte zedelenebilir. Örneğin çocuğun önceden ilgisini çeken aktiviteler zamanla keyif vermeyebilir. Okula gitmek istemeyebilir. Derste odaklanmakta zorlanabilir. Bazı çocuklar ise günlük hayata devam etmede bir sorun yaşamaz ancak belirli şartlarda stres meydana gelebilir. Bu yüzden çocuklarda psikolojik travma değerlendirilirken yalnızca belirtilerin varlığı değil, bu belirtilerin ne kadar sürdüğü ve çocuğun yaşamını nasıl etkilediği de dikkate alınmalıdır.
Travmatik veya yoğun stres yaratan bir olay sonrasında çocukların kendilerini güvende hissetmeleri önemlidir. Ebeveynlerin sakin, anlayışlı ve çocuğa baskı uygulamadan yaklaşması tavsiye edilir.
Çocuk konuşmak istediğinde onu dikkatle dinlemek önemlidir. Söylediklerini küçümsemeden ve duygularını kabul ederek dinlemek gerekir. Çözüm bulmadan önce ne hissettiğini anlamaya çalışmak daha güven vericidir. “Bunda üzüleceğin bir durum yok” veya “Korkacak bir şey yok” gibi ifadeler yerine çocuğun yaşadığı duygunun fark edildiğini gösteren sakin bir iletişim tercih edilebilir. Empati kurarak yaklaşmak önemlidir.
Güvenli bir rutin için uyku, yemek, okul ve dinlenme saatlerinin düzeni planlanmalıdır. Özellikle belirsizlik yaşayan çocuklar için rutinlerin devam etmesi güven duygusunu destekleyebilir. Ailenin çocuğun yaşına göre davranması ve olabildiğince tutarlı davranması da önemlidir. Ancak her çocuğun ihtiyaç duyduğu desteğin farklı olabileceği unutulmamalıdır.
Çocuğu yaşadığı olay hakkında konuşmaya zorlamak uygun olmayabilir. Bazı çocuklar hemen konuşmak isterken bazıları duygularını oyun, resim veya davranışlar yoluyla ifade edebilir. Çocuklarda travma tepkileri zaman içinde değişebilir. Bu nedenle ebeveynlerin çocuğu dikkatle gözlemlemesi ve iletişim için güvenli bir ortam sunması daha destekleyici bir yaklaşım olabilir.
Tepkilerin uzun süre devam etmesi, artması veya çocuğun okul, aile ve sosyal yaşamını olumsuz şekilde etkilemesi durumunda profesyonel değerlendirme düşünülmelidir. Yoğun korku, belirgin davranış değişiklikleri, günlük rutinlerde bozulma veya çocuğun kendine, başkasına zarar verme riski gibi durumlar özellikle önem taşır.
Çocuklarda travma sonrası stres bozukluğu ve diğer ruhsal durumların değerlendirilmesi kişiye özeldir. Bu nedenle internetten alınan bilgilerle tanı koymak doğru değildir. Çocuğun veya ergenin kendisine ya da başka bir kişiye yönelik zarar riski bulunuyorsa bu durum acil olabilir. Klinik randevusu beklenmemeli; bulunduğunuz yerdeki uygun acil yardım hizmetlerine başvurulmalıdır.
Kayseri'de çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında destek arayan aileler, çocuklarında yaşanan değişimlerin nedenlerini anlamak ve ihtiyaç duyulan desteği belirlemek için uzman değerlendirmesi için bizlere başvurabilir. Belirtilerin türü, süresi, yaşanan olay, çocuğun yaşı ve yaşam şartları birlikte ele alınır. Böylece aileler, çocukları için hangi yaklaşımın daha uygun olabileceği konusunda kişiye özel ve kapsamlı bilgi edinebilir.
Çocuklarda ruhsal travma belirtileri ne zaman ortaya çıkar?
Tepkiler bazı çocuklarda olaydan kısa süre sonra, bazılarında ise daha sonra fark edilebilir. Ortaya çıkış zamanı ve belirtilerin süresi çocuktan çocuğa değişebilir.
Travma yaşayan her çocukta psikolojik sorun gelişir mi?
Hayır. Travmatik bir yaşantı yaşayan her çocukta kalıcı psikolojik sorun veya TSSB gelişmez.
Çocuklarda travma sonrası uyku sorunları görülebilir mi?
Evet. Uykuya dalmakta zorlanma, sık uyanma veya uyku düzenindeki değişiklikler görülebilir. Ancak uyku sorunlarının farklı nedenleri de olabilir.
Travma yaşayan çocuğa nasıl davranılmalı?
Çocuğu sakince dinlemek, duygularını küçümsememek, güvenli bir ortam sunmak ve günlük rutinleri mümkün olduğunca korumak destekleyici olabilir. Çocuğu konuşmaya zorlamamak da önemlidir.
Çocuklarda travma sonrası stres bozukluğu nasıl anlaşılır?
Çocuklarda TSSB tanısı yalnızca belirtilere bakılarak konulamaz. Belirtilerin niteliği, süresi ve günlük yaşam üzerindeki etkisi uzman tarafından değerlendirilir.
Çocukluk travması ergenlik dönemini etkileyebilir mi?
Bazı zorlayıcı yaşantıların etkileri zaman içinde devam edebilir. Ancak her çocukluk travması aynı sonucu doğurmaz ve ergenlik dönemindeki her psikolojik değişiklik geçmişte yaşanan bir olaya bağlanamaz.
Çocuklarda travma için hangi uzmana başvurulur?
Çocuğun yaşına ve yaşadığı sorunlara göre çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında çalışan uzmanlardan değerlendirme alınabilir.
Travma yaşayan çocuk psikiyatrist tarafından değerlendirilir mi?
Evet. Gerektiğinde çocuk ve ergen psikiyatristi, çocuğun duygusal ve davranışsal durumunu kapsamlı biçimde değerlendirebilir.