Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, çocukluk döneminde başlayabilen dikkat, hareketlilik ve dürtü kontrolü alanlarıyla ilişkili nörogelişimsel bir durumdur. Kısaca DEHB olarak adlandırılan bu durum, her çocukta aynı şekilde görülmeyebilir. Bazı çocuklarda dikkat sorunları ön plandayken bazı çocuklarda hareketlilik ve dürtüsellik ön plana çıkabilir. Bazı çocuklarda ise bu özellikler birlikte görülebilir.
Ebeveynler çoğu zaman çocuklarının bir etkinliğe uzun süre odaklanmakta zorlandığını, sık sık eşyalarını unuttuğunu, yerinde duramadığını veya düşünmeden hareket ettiğini fark eder. Ancak çocuklarda dikkat eksikliği ya da hareketli davranışlar tek başına DEHB tanısı anlamına gelmez. Çocuğun yaşı, gelişimsel özellikleri, davranışların ne sıklıkla devam ettiği ve günlük yaşam üzerindeki etkisi birlikte değerlendirilmelidir.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite, yalnızca okul başarısıyla ilişkili bir konu değildir. Çocuğun günlük düzeni, arkadaşlık ilişkileri, aile yaşamı ve duygusal deneyimleri de bu durumdan etkilenebilir. Bu nedenle değerlendirme yapılırken yalnızca tek bir davranışa odaklanmak yerine çocuğun genel durumuna bakılır.
Ebeveynler, çocuklarda DEHB ile bağlantılı olabilecek durumları genellikle günlük hayatta fark eder. Çocuğun ödev yaparken sık sık başka şeylere yönelmesi, söylenenleri kaçırması, başladığı işi tamamlamakta zorlanması veya sürekli unutması dikkat çekebilir. Bazı ebeveynler ise çocuklarının otururken sürekli hareket ettiğini, sırasını beklemekte zorlandığını veya konuşmalara düşünmeden katıldığını gözlemleyebilir. Bu davranışlar farklı yaş ve gelişim dönemlerinde farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. DEHB belirtileri değerlendirilirken davranışların sürekliliği, yoğunluğu, birden fazla ortamda görülüp görülmediği ve çocuğun günlük yaşamını nasıl etkilediği dikkate alınır.
Dikkat eksikliği belirtileri, çocuğun dikkatini belirli bir işte veya günlük sorumluluklarını sürdürmekte zorlanması olabilir. Örneğin çocukta şu davranışlar görülebilir:
Her çocuk zaman zaman dikkatini kaybedebilir, unutkan olabilir veya sevmediği bir görevi yapmakta zorlanabilir. Bu yüzden bu davranışların zaman zaman görülmesi tek başına dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu anlamına gelmez.
Çocuklarda hiperaktivite, yalnızca hareketli olmaktan ibaret değildir. Hiperaktivite ve dürtüsellik, çocuğun yaşına ve bulunduğu ortama göre beklenenden farklı bir yoğunlukta olabilir. Hiperaktivite belirtileri arasında sürekli kıpırdanabilir, oturması gereken durumlarda gezinebilir veya sakin etkinlikleri sürdürmekte zorlanabilir.
Dürtüsellik ise düşünmeden konuşma, sırasını beklemekte zorlanma veya başkalarının konuşmasını bölme şeklinde görülebilir. Çocuğun enerjik olması, oyun oynamayı sevmesi veya zaman zaman sabırsız davranması doğrudan DEHB olduğu anlamına gelmez.
DEHB belirtileri, çocuğu farklı şekillerde zorlayabilir. Bu yüzden DEHB yalnızca ders başarısı üzerinden değerlendirilmemelidir. Bazı çocukların derslerde başarısı iyi olabilir ancak günlük düzen, zamanı verimli kullanma veya sosyal ilişkiler konusunda belirgin zorlukları bulunabilir. Örneğin çocuk ödevini yapmaya başlamakta zorlanabilir ancak bunun nedeni konuyu anlamaması olmayabilir. Uzun süren görevlerde dikkatini toplamak, planlama yapmak veya işi tamamlamak zorlaşabilir. Bu durum zaman zaman aile içinde gerginliğe neden olabilir.
Çocuklarda dikkat dağınıklığı, arkadaşlık ilişkilerini de etkileyebilir. Çocuk oyun sırasında arkadaşlarından geri kalabilir veya konuşurken arkadaşının sözünü kesebilir. Dürtüsellik, bazı anlarda yanlış anlaşılmalara yol açabilir. DEHB yaşayan çocukların davranışlarını yalnızca isteksizlik veya ilgisizlik olarak yorumlamak doğru değildir. Çocuğun yaşadığı güçlüklerin arkasındaki nedenleri anlamaya çalışmak daha destekleyici bir yaklaşım sağlar.
Çocuklarda dikkat dağınıklığı her zaman DEHB ile ilişkili değildir. Uyku sorunları, kaygı, duygusal güçlükler, öğrenme sorunları ve bazı psikiyatrik durumlar da dikkat sorunlarına yol açabilir. Örneğin uykusunu alamayan bir çocuk gün içinde odaklanmakta zorlanabilir. Yoğun kaygı yaşayan bir çocuk ise ihtiyacı olan dikkatini bunu düşünmeye harcayabilir. Öğrenme güçlüğü yaşayan çocuklarda da dikkat sorunu varmış gibi algılanabilir. Bu yüzden internet üzerindeki kısa testler veya tek bir belirti üzerinden öz değerlendirme yapmak güvenilir olmayabilir.
DEHB klinik değerlendirme gerektiren bir durumdur. Tek bir laboratuvar testi veya görüntüleme yöntemiyle tanı konulmaz. Gerektiğinde ebeveyn ve öğretmenlerden alınan bilgiler ile değerlendirme ölçeklerinden yararlanılabilir.
Çocuklarda DEHB için destek planı her çocukta aynı şekilde oluşturulmaz. Çocuğun yaşı, belirtilerin günlük yaşama etkisi, gelişimsel özellikleri ve eşlik eden başka güçlükler değerlendirilerek bireysel bir plan hazırlanabilir. Dünya Sağlık Örgütü'nün çocuk ruh sağlığına yönelik yaklaşımıyla uyumlu şekilde, tanı konmuş çocuklarda uzman değerlendirmesi, ebeveyn desteği ve uygun psikososyal yaklaşımlar önemli bir yere sahiptir. Ebeveynlerin çocuğu anlaması ve günlük yaşamda daha yapılandırılmış bir ortam oluşturabilmesi destek sürecine katkı sağlayabilir.
Örneğin günlük rutinlerin daha net olması, görevlerin daha küçük parçalara bölünmesi ve çocuğun yaşına uygun beklentiler oluşturulması faydalı olabilir. Okul ve aile arasındaki iletişim de çocuğun farklı ortamlardaki ihtiyaçlarının daha iyi anlaşılmasına yardımcı olabilir.
Bazı çocuklarda uzman değerlendirmesi sonucunda ilaç tedavisi de uygun görülebilir. Ancak ilaç kullanımı her çocuk için doğrudan gerekli değildir. Uygun tedavi yaklaşımı, uzman değerlendirmesi ve düzenli takip doğrultusunda bireysel olarak belirlenmelidir. Psikososyal yaklaşımlar, ebeveyn eğitimi ve gerektiğinde diğer tedavi seçenekleri birlikte değerlendirilebilir. Amaç yalnızca belirtileri azaltmak değil, çocuğun günlük yaşamını daha rahat sürdürebilmesini desteklemektir.
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite ile ilişkili davranışlar çocuğun günlük yaşamı olumsuz biçimde etkilemeye başladığında uzman değerlendirmesi düşünülmesi yararlı olabilir. Örneğin belirtiler uzun süredir devam ediyorsa günlük yaşamda sorunlara neden oluyorsa değerlendirme yapılabilir. Öğretmenlerin ve ebeveynlerin bu alanlarda gözlemlemesi de önemli bilgiler sağlayabilir. İş birliği sayesinde çocuğa yardımcı olunabilir.
Uzman değerlendirmesi, benzer belirtilere neden olabilecek farklı durumların da göz önünde bulundurulmasını sağlar. Kayseri'de yaşayan aileler için çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesine başvurması tavsiye edilir. Ayrıntılı değerlendirme sonucunda çocuğun ihtiyaçlarına uygun bir destek planı oluşturulabilir.
DEHB çocuklarda hangi yaşlarda fark edilebilir?
DEHB, erken çocukluk döneminden itibaren bazı belirtilerle dikkat çekebilir. Ancak belirtilerin değerlendirilmesi çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre yapılır.
Dikkat eksikliği olan her çocuk hiperaktif olur mu?
Hayır. Çocuklarda dikkat eksikliği her zaman hiperaktivite görülmez. Bazı çocuklarda dikkat sorunları daha ön planda olabilirken, bazılarında hiperaktivite ve dürtüsellik daha belirgin olabilir.
Çocuklarda dikkat eksikliği için hangi doktora başvurulur?
Dikkat sorunları ve DEHB şüphesi için çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında değerlendirme yapan uzmanlara başvurulabilir.
DEHB okul başarısını etkiler mi?
DEHB; dikkat sürdürme, planlama, görev tamamlama ve zaman yönetimi gibi alanlarda güçlüğe yol açabildiği için okul yaşamını etkileyebilir.
DEHB belirtileri ergenlik döneminde değişebilir mi?
Evet. DEHB belirtileri yaşla birlikte farklı biçimlerde görülebilir. Bazı çocuklarda hareketlilik azalırken dikkat, planlama, organizasyon ve dürtüsellikle ilgili güçlükler devam edebilir.
DEHB olan her çocuğun ilaç kullanması gerekir mi?
Hayır. İlaç tedavisi her çocuk için zorunlu değildir. Tedavi yaklaşımı, çocuğun bireysel ihtiyaçları ve uzman değerlendirmesi doğrultusunda belirlenir.