Tik bozuklukları; özellikle çocukluk döneminde ortaya çıkabilen, kısa süreli ve tekrarlayıcı hareket veya seslerle kendini gösteren nörogelişimsel hareket bozukluklarıdır. Sıklıkla 4-8 yaşları arasında başlar. 10 ile 12 yaş civarında şiddetlenebilir. Gençlik döneminde de ergenlerde tik bozukluğu ortaya çıkabilir. Ergenlerde ve çocuklarda tik; göz kırpma, yüz hareketleri, omuz silkme veya boğaz temizleme gibi farklı şekillerde görülebilir. Bazı çocuklarda istemsiz ses çıkarma şeklinde de fark edilebilir.
Tikler zaman içinde azalabilir, biçim değiştirebilir veya farklı dönemlerde artıp azalabilir. Bu yüzden tek bir hareket veya ses üzerinden tik bozukluğu tanısı koymak doğru değildir. Değerlendirmede tiklerin özellikleri, süresi, günlük yaşama etkisi ve eşlik eden belirtiler birlikte ele alınır.
Tikler ani, seri, tekrarlayıcı ve ritmik olmayan motor hareketler veya seslendirmeler şeklinde meydana gelebilir. Bazı çocuklar tikten hemen önce bir dürtü veya rahatsız edici his fark edebilir. Tik yapıldığında bu his kısa süreli olarak azalabilir. Tikler belirli bir süre istemli olarak yönetilebilir. Ancak baskılamak her zaman kolay değildir ve sonrasında tiklerde geçici bir artış görülebilir. Çocuklarda istemsiz hareketler olarak tanımlanan her davranış tik değildir. Stereotipik hareketler, bazı istemsiz kas hareketleri veya başka hareket bozuklukları benzer görünebilir. Bu yüzden sadece gözlenen davranışa bakarak bir çocukta tik bozukluğu olduğu söylenmemelidir.
Çocuklarda tik bozukluğu belirtileri motor ve vokal tikler şeklinde görülebilir. Tikler basit veya daha karmaşık hareket ve seslerden oluşabilir. Aynı çocukta farklı tikler zaman içinde birbirinin yerine geçebilir. Yalnızca belirtilerin gözlenmesi, tik bozukluğu tanısı demek değildir.
Motor tikler vücudun farklı kısımlarında ortaya çıkabilir. En sık göz, ağız, yüz, baş ve boyun bölgesinde görülür. Örnek olarak şunlar verilebilir:
Klinik açıklamalara göre basit motor tikler çoğunlukla kısa süreli olur ve tek bir kas grubunu veya vücudu etkileyebilir. Diğer tiklerde ise birden fazla kas grubu hareket ettirilebilir.
Vokal tikler yalnızca sözcüğün söylenmesinden ibaret değildir. Burun, ağız, boğaz veya solunum kasları aracılığıyla çeşitli sesler ortaya çıkabilir.
Çocuklarda istemsiz ses çıkarma şu şekillerde görülebilir:
Tiklerin önemli özelliklerinden biri tekrarlayıcı olmalarıdır. Bir çocuk belirli bir hareketi veya sesi gün içinde birçok kez yapabilir. Bununla birlikte tiklerin sıklığı sabit değildir. Aynı çocukta bazı dönemlerde artış, bazı dönemlerde azalma görülebilir. Klinik seyir bilgilerine göre tikler stres, kaygı, heyecan, öfke, yorgunluk veya uyku eksikliği gibi durumlarda geçici olarak şiddetlenebilir. Bu durum, stresin tiklerin temel nedeni olduğu anlamına gelmez. Tikler için tetikleyici sorunlar olarak sayılabilir.
Bazı çocuklarda tikler, günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemez. Bazı çocuklarda ise tikler okul aktivitelerini, sosyal ilişkileri veya fiziksel hareketleri zorlaştırabilir. Sosyal ortamda dikkat çekme, akran ilişkilerinde yaşanan güçlükler veya tik nedeniyle ortaya çıkan fiziksel rahatsızlıklar da değerlendirmeye alınabilir.
Çocuklarda tikler sürelerine ve motor veya vokal özelliklerine göre farklı tik sınıflandırmaları çinde değerlendirilir. Başlıca gruplar şunlardır:
Tikler sabit kalmak zorunda değildir. Yeni bir tik ortaya çıkarken daha önce görülen başka bir tik azalabilir. Şiddet de dönemlere göre değişebilir. Dünya Sağlık Örgütü de tiklerin şiddet ve sıklık bakımından dalgalanabildiğini söylüyor. Şiddetin çoğunlukla çocukluk döneminin ilerleyen yıllarında arttığı ve birçok kişide erken yetişkinlik döneminde azaldığı söylenebilir. Yapılan takip verilerinde, yeni başlayan tiklerin bir bölümünün zaman içinde devam ettiği ancak çocukların önemli bir kısmının tiklerinden daha az rahatsız olduğu bildirilmiştir. Kısacası tikler bazen geçici olabilir.
Tiklerin uzun süre devam ettiği durumlarda motor veya vokal tiklerin nitelikleri ayrıca değerlendirilir. Bazı çocuklarda yalnızca motor tikler, bazılarında ise yalnızca vokal tikler öne çıkabilir.
Tourette sendromu, hem motor hem de vokal tiklerin hastalığın seyri içinde görüldüğü bir tik bozukluğudur. Bu yüzden Tourette sendromu için yalnızca çok fazla tikin bir araya gelmesi demek yetersizdir. Tiklerin başlangıç yaşı, motor ve vokal tiklerin birlikteliği ve zamanla izlediği durum birlikte değerlendirilir.
Bazı hareket ve sesler tiklere benzeyebilir. İlaç kullanımı, bazı nörolojik durumlar veya başka tıbbi durumlar ikincil tiplere neden olabilir. Bu yüzden farklı nörolojik belirtiler veya hızlı değişim olduğunda uzman değerlendirmesi önem taşır.
Çocuklarda Tourette sendromu, erken dönemde başlayabilir ve zaman içinde farklı özellikler kazanabilir. Tourette sendromunda göz kırpma, baş hareketleri veya omuz silkme gibi motor tiklerle; boğaz temizleme, ses çıkarma veya kelime tekrarı gibi vokal tikler aynı seyir içinde görülebilir.
Tourette sendromunda tiklerin yanında bazı nöropsikiyatrik belirtiler de görülebilir. DEHB, obsesif kompulsif belirtiler, kaygı ve duygu durumuyla ilişkili sorunlar bunlar arasında yer alabilir. Tourette sendromlu kişilerin yaklaşık %85-88'inde en az bir psikiyatrik durum eşlik edildiği söylenebilir. Bunlardan DEHB ile OKB'nin en sık görülenler arasında olduğu söylenmektedir. Bu durumların görülmesi her çocukta aynı belirtilerin bulunacağı anlamına gelmemelidir. Çalışmalar, çocuğun bireysel özelliklerine göre yapılır.
Her tik profesyonel değerlendirme gerektirmeyebilir. Ancak tiklerin sıklaşması, uzun süre devam etmesi veya çocuğun yaşamını olumsuz biçimde etkilemesi durumunda uzman görüşü alınabilir.
Özellikle şu durumlarda uzman değerlendirmesi düşünebilirsiniz:
Tedavi planlamasında yalnızca tiklerin kendisine değil, çocuğun genel davranışları içindeki yerine de bakılır. Kayseri’de yaşayan aileler, Uzm. Dr. Zehra Babadağı ile görüşerek değerlendirme süreci hakkında bilgi alabilirler.
Çocuklarda tik belirtileri nelerdir?
Göz kırpma, yüz hareketleri, baş veya omuz hareketleri, boğaz temizleme ve tekrarlayan bazı sesler çocuklarda tik belirtileri arasında görülebilir. Ancak tek bir belirti üzerinden tik bozukluğu sonucuna varılamaz.
Çocuklarda tik neden olur?
Çocuklarda tik bozukluğu tek bir nedenden oluşmaz. Genetik ve nörobiyolojik etkenlerin yanı sıra çevresel faktörlerin de etkili olabileceği düşünülmektedir. Stres ve kaygı ise tiklerin geçici olarak artmasına neden olabilir.
Çocuğum sürekli gözünü kırpıyor, bu tik olabilir mi?
Göz kırpma motor tik şeklinde görülebilir. Ancak göz kırpmanın farklı göz veya sağlık sorunlarıyla da ilişkisi olabilir. Sürekli tekrarlıyorsa ve nedeninden emin olunamıyorsa profesyonel değerlendirme uygun olabilir.
Çocuklarda tikler geçer mi?
Bazı tikler zaman içinde azalır veya tamamen kaybolabilir. Tiklerin seyri çocuktan çocuğa değişir.
Tourette sendromu çocuklarda nasıl anlaşılır?
Tourette sendromu çocuklarda, motor ve vokal tiklerin hastalığın seyri içinde birlikte görülmesidir. Başlangıç yaşı, belirtilerin süresi ve zaman içindeki değişimi uzman değerlendirmesinde dikkate alınır.
Çocuklarda tikler stres nedeniyle artabilir mi?
Evet. Stres, kaygı, heyecan ve hâlsizlik bazı çocuklarda mevcut tiklerin geçici olarak artmasına neden olabilir.
Çocuklarda tik tedavisi nasıl planlanır?
Tedavi planı tiklerin şiddeti, günlük yaşama etkisi, çocuğun gelişim özellikleri ve eşlik eden durumlara göre oluşturulur. Gerektiğinde davranışsal yaklaşımlar, izlem ve ilaç tedavisi alternatifleri uzman tarafından değerlendirilir.