EMDR terapisi nedir sorusunun kısa yanıtı, travmatik veya rahatsız edici anıların yeniden işlenmesine odaklanan bir psikoterapi yaklaşımı olduğudur. Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) bağlamında yeri önemlidir.
EMDR terapisi; özellikle ağır ve zor olayların yaşanmasından sonra ortaya çıkan rahatsızlık veren anı, düşünce, duygu ve fiziksel tepkiler ile ilgili çalışmak için kullanılan bir psikoterapi yaklaşımıdır. EMDR travma terapisi olarak da adlandırılan bu yaklaşımda bireyin yaşadığı travmatik deneyim ele alınırken belirli amaçlara göre hareket edilir. Süreçte kişinin kendini güvende hissetmesi ve terapiye hazır olması önemlidir.
EMDR, İngilizce ‘Eye Movement Desensitization and Reprocessing’ ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçede Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme olarak kullanılır. Yaklaşım, 1980'li yılların sonunda Francine Shapiro tarafından geliştirilmiştir.
EMDR'nin temel yaklaşımı; travmatik yaşantıyla ilişkili anıların, olumsuz düşüncelerin, duyguların ve bedensel tepkilerin birlikte ele alınmasıdır. Terapi sırasında kişi hedef anıya odaklanırken terapistin yönlendirmesiyle çift yönlü uyarım uygulanabilir. Göz hareketleri bunun en bilinen biçimidir. Bunun yanında işitsel veya dokunsal uyaranlardan da yararlanılabilir. Yaklaşım, yalnızca göz hareketlerinden oluşmaz. Göz hareketlerinin yanında farklı çift yönlü uyaranların kullanılabildiği belirtilmektedir.
EMDR'nin nasıl etki gösterdiğine ilişkin açıklamalar ise tamamen kesinleşmiş değildir. Özellikle göz hareketlerinin terapi sürecindeki rolünü açıklayan farklı görüşler bulunmaktadır. Bu nedenle EMDR'nin etki mekanizması hakkında kesin biyolojik açıklamalar yapmak doğru değildir.
EMDR'nin bilimsel araştırmalardaki temel kullanım alanlarından biri, travma sonrası stres bozukluğudur. WHO (Dünya Sağlık Örgütü) da çocuk ve ergenlerde TSSB için EMDR'yi önerilen psikolojik müdahaleler arasında saymaktadır. Ancak EMDR'nin her psikolojik sorunda kullanılabileceğini söylemek doğru değildir.
Travmatik bir yaşantı ardından bazı çocuklarda ve ergenlerde olayla ilgili yoğun endişe ve kaçınma gözlenebilir. Bu belirtiler, günlük yaşamı olumsuz biçimde etkilediğinde uzman değerlendirmesi gerekebilir. EMDR'yi değerlendiren bir inceleme makalesi, İtalya'daki bir uçak kazasının ardından TSSB'den muzdarip 236 çocuk üzerinde olumlu etkiler olduğunu gösterdi. Yine yapılan araştırmalar, EMDR'nin her kişi için farklı sonuç verebileceğini söylüyor. Bu yüzden bu tedavinin kesin bir çözüm olduğunu söylemek sağlıklı olmaz.
Travma sonrasında çocuk veya ergenlerde farklı davranışlar gözlenebilir. Örneğin:
Bu belirtilerden birinin gözlenmesi, tek başına TSSB tanısı koymaya yeterli değildir. Değerlendirme, çocuğun genel durumu ve yaşadığı olayın özellikleriyle birlikte yapılmalıdır.
Travmatik yaşantılar sonrasında kaygı ve korku tepkileri görülebilir. EMDR sürecinde yalnızca olayın kendisine değil, olayla bağlantılı düşünce, duygu ve bedensel tepkilere de bakılabilir. Bu yaklaşımın uygulama aşamalarında travmatik anıyı temsil eden bir görüntü, olumsuz bir öz değerlendirme, duygular ve bedensel duyumlar ele alınabilir.
EMDR nasıl yapılır sorusunun yanıtı sadece göz hareketlerinin uygulanmasından ibaret değildir. Süreç, hazırlık ve değerlendirme aşamalarını da kapsayan bir terapi planına dayanır.
İlk aşamalarda kişinin öyküsü alınır ve terapi hedefleri belirlenir. Ardından terapist, EMDR sürecinin nasıl işlendiğini açıklar. Kişinin terapi sırasında kendini rahat hissetmesi gerekir. Hazırlık aşamasında ihtiyaç duyulursa gevşeme ve sakinleştirme yöntemleri de ele alınabilir. Amaç, kişiye zorlandığı duygularla karşılaştığında neler yapabileceğini kazandırmaktır. Genel olarak bakılırsa bu aşamada terapötik ilişkinin kurulması, bilgilendirme ve öz kontrol yöntemleri yer alır.
Sonraki aşamada üzerinde çalışılacak hedef anı belirlenir. Kişiden travmatik deneyimi temsil eden bir görüntü veya anı seçmesi istenebilir. Bu anıyla ilişkili olumsuz fikir, duygu ve bedensel tepkiler değerlendirilir. EMDR uygulamalarında Öznel Rahatsızlık Birimleri ve VOC olarak adlandırılan Biliş Geçerliliği ölçekleri kullanılabilir. Bu değerlendirmeler kişinin yaşadığı rahatsızlığı ve belirlenen olumlu düşünceye verdiği geçerlik düzeyini takip etmeye yardımcı olur.
Hazırlık tamamlandıktan sonra terapistin yönlendirmesiyle çift yönlü uyarım kullanılabilir. Göz hareketleri en çok bilinen uygulamadır. Bunun yanında işitsel veya dokunsal uyaranlardan yararlanılması da mümkündür. Burada önemli olan, kişinin bu uygulamayı kendi başına denemesi değildir. Eğitimli bir EMDR terapisti tarafından değerlendirilerek uygulanması doğru olandır.
Seansların başında önceki çalışmanın nasıl ilerlediği değerlendirilir. Yeni anılar, düşünceler veya duygular ortaya çıkmışsa bunlar da terapi planına dahil edilebilir. EMDR'nin aşamalı modelinde yer alan yeniden değerlendirme, önceki seansın ardından ortaya çıkan durumların gözden geçirilmesini içerir.
Emdr terapisi nasıl uygulanır sorusunun cevabı seans içinde yaşananlar ve uygulanan yöntemlerdir. EMDR seansı içeriği; çocuğun yaşına, yaşadığı deneyime ve ihtiyaçlarına göre değişebilir. Öncelikle çocuğun kendini güvende hissettiği bir ortam oluşturulur. Seans esnasında çocuk, terapistin yönlendirmesiyle yaşadığı olay hakkında konuşabilir ve o olayla ilgili kendisinde oluşan düşünceleri fark edebilir. Çocuğun yaşına ve gelişim özelliklerine göre anlatım biçimi değişebilir. Küçük çocuklarla çalışırken konuşmanın yanı sıra çizim, oyun veya yaşına uygun başka ifade biçimlerinden de yararlanılabilir.
Seansın ilerleyen kısmında çocuğun olayla ilgili duygularında, düşüncelerinde veya bedensel tepkilerinde meydana gelen değişimler takip edilir. Çocuk seans sırasında farklı duygular yaşayabilir; bu nedenle terapist süreci çocuğun ihtiyaçlarına göre düzenler. Seansın sonunda ise çocuğun o an kendini nasıl hissettiği sorulur ve sonraki çalışma için gerekli noktalar belirlenir. Bu yüzden EMDR seansı, her çocuk için aynı şekilde ilerleyen standart bir konuşma süreci değildir.
Çocuklarda EMDR terapi süreci yetişkinlerdeki uygulama ile aynı düşünülmemelidir. Çocuğun yaşı, gelişimsel özellikleri, travma öyküsü, iletişim biçimi ve mevcut ihtiyaçları değerlendirilmelidir. Çocuğun terapi sürecine hazırlanması da önemlidir. Terapist, çocuğun anlayabileceği bir dil kullanabilir. Gerekli durumlarda ebeveyn veya bakım veren kişi de süreç hakkında bilgilendirilir. Ebeveynin rolü yalnızca terapiye çocuğu götürmekle sınırlı değildir. Çocuğun günlük yaşamındaki değişimlerini izlemek, güvenli ve destekleyici bir çevre kurmak ve terapistin önerdiği sürece uygun davranmak büyük önem taşır.
NICE; çocuk ve gençlere ilişkin yaklaşımında EMDR’nin belirli TSSB koşullarında 7–17 yaş grubunda daha sınırlı bir çerçevede değerlendirilmesi gerektiğini söylüyor. Buna bağlı olarak 7 yaşın altındaki çocuklar için uygun olmadığı söylenebilir. Bu nedenle çocuklarda EMDR için yaş ve klinik durum birlikte değerlendirilmelidir.
EMDR terapisi kaç seans sürer sorusunun herkese uygulanabilecek kesin bir yanıtı yoktur. Seans sayısı; kişinin yaşına, yaşadığı travmanın özelliklerine, belirtilerine, terapi hedeflerine ve sürece verdiği yanıta göre değişebilir.
Yetişkin TSSB'si için NICE rehberinde EMDR açısından tipik olarak 8–12 seanslık bir aralıktan söz edilse de klinik gerekliliğe göre daha fazla veya daha az seans gerekebilir. Bu yüzden EMDR, belirli bir x seans sayısında tamamlanan bir tedavi değildir. Uzman görüşü daha sağlıklı bir sonuç verir.
EMDR'nin uygunluğu, kişinin yaşadığı belirtiler ve klinik değerlendirme doğrultusunda ele alınabilir. Özellikle travmatik bir yaşantı sonrasında TSSB belirtileri gösteren kişilerde bu yaklaşım uzman tarafından değerlendirilebilir. Travma yaşayan bireyler dışında farklı sorunlara sahip bireylere uygulanabilirliğinin gelişme aşamasında olduğu söylenebilir. Bununla birlikte EMDR'nin depresyon, kaygı veya başka bir psikolojik sorun yaşayan herkes için otomatik olarak uygun olduğu söylenemez.
Terapi sonrasında kişinin belirtilerindeki değişim, hedef anılara ilişkin rahatsızlık düzeyi, düşünceleri ve günlük yaşamındaki işlevselliği değerlendirilir. Seanslar, çocuğa veya ergene iyi geliyor mu kendini daha iyi hissediyor mu bunlar gözlenir. İhtiyaç doğrultusunda terapiye devam edilebilir. Sürecin her kişide aynı şekilde ilerlemesi beklenmemelidir. Bu yüzden uzman değerlendirmesi sonucu daha sağlıklı bir karar verilir.
EMDR terapisi nedir?
EMDR terapisi, özellikle travmatik yaşantılar ve TSSB ile ilişkili rahatsız edici anı, düşünce, duygu ve bedensel tepkilerin yeniden işlenmesine odaklanan yapılandırılmış bir psikoterapi yaklaşımıdır.
EMDR terapisi nasıl yapılır?
Öncelikle kişinin öyküsü ve terapi hedefleri değerlendirilir. Hazırlık sonrasında hedef anı belirlenir ve terapistin yönlendirmesiyle çift yönlü uyarım kullanılabilir. Süreç yeniden değerlendirmelerle takip edilir.
EMDR hangi durumlarda uygulanır?
EMDR özellikle travma ve TSSB bağlamında araştırılmıştır.
EMDR terapisi travma sonrası stres bozukluğunda kullanılır mı?
Evet. EMDR, TSSB için araştırılmış psikoterapi yaklaşımlarından biridir.
EMDR terapisi çocuklarda uygulanabilir mi?
Çocuk ve ergenlerde EMDR, özellikle travma ve TSSB bağlamında değerlendirilebilir. Ancak yaş, gelişimsel özellikler, travma öyküsü ve çocuğun ihtiyaçları dikkate alınmalıdır.
EMDR seansında neler olur?
Hedef anı, bu anıyla bağlantılı düşünceler, duygular ve bedensel tepkiler ele alınabilir. Terapistin yönlendirmesiyle çift yönlü uyarım kullanılabilir ve seans sonunda süreç değerlendirilir.
EMDR terapisi kaç seans sürer?
Seans sayısı kişiye göre değişir. Travmanın özellikleri, belirtilerin düzeyi ve terapi hedefleri sürenin belirlenmesinde rol oynar. Kesin bir seans sayısı vermek doğru değildir.
EMDR terapisi sırasında göz hareketleri neden kullanılır?
Göz hareketleri EMDR'deki çift yönlü uyarım biçimlerinden biridir. Ancak göz hareketlerinin EMDR'deki etkisinin nasıl ortaya çıktığı konusunda farklı açıklamalar bulunur ve bu konuda araştırmalar devam etmektedir.
EMDR terapisi herkese uygulanabilir mi?
Hayır. EMDR'nin uygunluğu kişinin yaşına, belirtilerine, travma öyküsüne, ihtiyaçlarına ve klinik değerlendirmesine göre ele alınmalıdır.
EMDR için hangi uzmana başvurulur?
EMDR uygulaması için travma alanında çalışan ve EMDR konusunda uygun eğitim almış bir ruh sağlığı uzmanına başvurulmalıdır. Çocuk ve ergenlerde ise gelişimsel özelliklerle çalışabilecek bir uzmanın değerlendirmesi ayrıca önem taşır. Kayseri’de yaşayan aileler Uzm. Dr. Zehra Babadağı ile görüşebilirler.